"Grafieken (gevorderd)"

"Module 13 · Tabellen & visualisatie"

"Combinatiediagrammen, draaigrafieken en professionele opmaak"

Concepts

Even terugkijken: wat je al weet

In Module 3 leerde je een basisgrafiek maken: gegevens selecteren, **Invoegen → Grafiek**, en Excel plaatst een kolomdiagram of lijndiagram op je werkblad. Je weet hoe je de grootte aanpast en de grafiek verplaatst. Dat is de basis.

Karin schuift haar stoel bij. *"Maar weet je wat er dan vaak gebeurt? Iemand maakt een grafiek, print hem uit, legt hem op het bureau van de manager — en die manager kijkt er drie seconden naar en zegt: 'Wat stelt dit voor?' Verkeerd type gekozen, geen astitels, te veel kleuren, of twee heel verschillende dingen op één as gepropt. Vandaag los je dat op."*

Vandaag leer je drie dingen die een basisgrafiek omtoveren tot een grafiek die echt iets communiceert:

  1. Het **juiste grafiektype** kiezen — elk type heeft zijn eigen doel.
  2. Een **combinatiediagram** bouwen: twee gegevensreeksen met elk een eigen Y-as.
  3. Een **professionele opmaak** geven: titel, astitels, kleuren, legenda.

Daarna kijken we kort naar **draaigrafieken** (de grafiek die meefilter met je slicer) en **sparklines** (mini-grafieken in één cel).

> TIP: Een grafiek is een communicatiemiddel, geen decoratie. Vraag jezelf altijd: *wat wil ik laten zien?* De rest volgt vanzelf.

---

Grafiektypen: wanneer welk type?

Niet elk grafiektype past bij elk verhaal. Hier is het overzicht dat Karin altijd naast haar scherm plakt.

Lijndiagram | trends over tijd
Gebruik het voor: verloop over weken/maanden
Bijv: omzet per maand over een jaar
Niet voor: losse categorieën zonder volgorde
---
Kolomdiagram | vergelijken
Gebruik het voor: categorieën naast elkaar
Bijv: omzet per productgroep in één maand
Niet voor: meer dan ~8 categorieën (dan te druk)
---
Staafdiagram | horizontaal vergelijken
Gebruik het voor: lange categorienamen
Bijv: omzet per vestiging (namen passen beter liggend)
Draai een kolomdiagram 90° in je hoofd
---
Cirkeldiagram | aandelen
Alleen als het totaal precies 100% is
En als er minder dan 6 segmenten zijn
Meer segmenten → niemand leest het meer
---
Combinatiediagram | twee maten tegelijk
Lijn + kolom op twee aparte Y-assen
Bijv: omzet (kolommen) + marge% (lijn)
Zie verderop in deze les

**Wanneer géén cirkeldiagram?** De cirkelgrafiek is populair maar wordt verkeerd gebruikt. Twee vuistregels: (1) gebruik hem alleen als de segmenten samen precies 100% vormen — één taart, één geheel — en (2) gebruik hem alleen als er **minder dan zes segmenten** zijn. Met zes of meer kleine puntjes snapt niemand meer welk stukje waar bij hoort. Karin gebruikt liever een kolomdiagram, ook voor aandelen; je kunt kolommen makkelijker vergelijken dan taartpunten.

> TIP: Twijfel je tussen lijn en kolom? Lijn is voor iets dat *doorloopt* over tijd (een trend), kolom is voor losse *vergelijkingen* (categorie A versus categorie B). Maandelijkse omzet als trend → lijn. Omzet per productgroep in januari → kolom.

---

Grafiektypen in de praktijk — Van Ginkel Solutions BV

Om het concreet te maken: Van Ginkel Solutions BV heeft drie gegevenstabellen. Welk grafiektype past bij welke vraag?

| Vraag | Gegevens | Beste type | |---|---|---| | Hoe ontwikkelt de omzet zich over het jaar? | Omzet per maand (jan–dec) | Lijndiagram | | Welke productgroep verkoopt het meest in april? | Omzet per groep (5 categorieën) | Kolomdiagram | | Welk aandeel heeft elke vestiging in de totale omzet? | 4 vestigingen, samen 100% | Cirkeldiagram | | Hoe verhoudt omzet zich tot winstmarge per maand? | Twee reeksen: € en % | Combinatiediagram |

Zie je het patroon? De vraag bepaalt het type. Als je de vraag helder hebt, valt het juiste type bijna vanzelf op zijn plek.

---

Combinatiediagram: twee assen in één grafiek

Dit is de meest gevraagde gevorderde techniek. Het probleem dat het oplost: je hebt twee gegevensreeksen die je samen wilt laten zien, maar ze hebben een heel verschillende schaal.

**Het klassieke voorbeeld van Van Ginkel Solutions BV:**

  • Kolom A: maand (jan t/m dec)
  • Kolom B: omzet in euro's (variatie van €28.000 tot €47.000)
  • Kolom C: winstmarge in procent (variatie van 8% tot 19%)

Als je die twee reeksen in één gewoon kolomdiagram zet, verdwijnt de marge-lijn bijna: 15% is op een as die loopt van 0 tot 50.000 letterlijk een streepje van nul. Je ziet er niets van.

De oplossing: een **combinatiediagram** met **twee Y-assen**. Links de euro-as voor omzet, rechts de procent-as voor marge. Elke reeks leest zijn eigen as af.

**Stap voor stap een combinatiediagram bouwen:**

1.  Selecteer alle drie de kolommen: A1:C13 (inclusief kopregel)
2.  Klik op het tabblad Invoegen
3.  Klik op het kolomdiagram-icoontje → kies Kolomdiagram gegroepeerd
    Excel maakt nu een grafiek met twee reeksen naast elkaar.
    De marge-reeks is inderdaad onzichtbaar klein — dat lossen we zo op.
4.  Klik op de grafiek om hem te selecteren
5.  Klik op het tabblad Grafiekontwerp (of Ontwerpen) → Grafiektype wijzigen
6.  Kies links in de lijst: Combinatie
    Je ziet nu beide reeksen apart staan met een keuzemenu per reeks.
7.  Stel in:
    - Omzet (€) → type: Gegroepeerde kolom,  Secundaire as: UIT
    - Winstmarge (%) → type: Lijn,            Secundaire as: AAN
8.  Klik OK

Je hebt nu een grafiek met kolommen voor omzet (linker-as in euro's) en een lijn voor winstmarge (rechter-as in procenten). De lijn loopt van 0% tot 20% op de rechteras — ruim zichtbaar.

**Voorbeeld van hoe de data eruitziet:**

Maand       Omzet (€)   Winstmarge (%)
Januari     28.400       9,2
Februari    31.100       10,5
Maart       34.600       11,8
April       38.200       13,4
Mei         41.700       15,0
Juni        43.500       15,9
Juli        39.800       14,2
Augustus    36.900       13,0
September   40.200       14,8
Oktober     44.600       16,3
November    46.800       17,5
December    47.200       18,9

Na het bouwen van het combinatiediagram zie je in één oogopslag: omzet en marge stijgen beide over het jaar, maar de marge stijgt steiler — Van Ginkel Solutions BV wordt winstgevender naarmate de omzet groeit.

> TIP: De secundaire as (rechts) is alleen zinvol als de twee reeksen verschillende eenheden of ordes van grootte hebben. Twee reeksen in euro's die vergelijkbaar zijn? Gewoon één as, één grafiektype. Pas als de schalen echt ver uiteen liggen, heb je een tweede as nodig.

---

Grafiek opmaken: van ruw naar professioneel

Een combinatiediagram gebouwd? Goed. Maar de standaard-opmaak van Excel is zelden voldoende voor een professionele rapportage. Karin loopt de checklist af.

**1. Grafiektitel toevoegen of bewerken**

Klik op de grafiek, klik dan op het tekstvak "Grafiektitel" bovenin. Verwijder de standaardtekst en typ je eigen titel, bijvoorbeeld:

Van Ginkel Solutions BV — Omzet en winstmarge 2024

Houd de titel kort en beschrijvend. Noem wat er in de grafiek staat én de periode. Geen vage titels als "Grafiek 1".

**2. Astitels toevoegen**

Dit vergeet iedereen, en het is precies waardoor een grafiek onbegrijpelijk wordt. Klik op de **+**-knop die rechts van de grafiek verschijnt als je hem selecteert. Vink **Astitels** aan. Er verschijnen twee tekstvakken: één langs de linker-as en één langs de rechter-as. Klik ze aan en typ:

Linker as:  Omzet (€)
Rechter as: Winstmarge (%)

Zonder astitels moet de lezer raden wat de getallen betekenen. Met astitels weet hij het meteen.

**3. Legenda controleren**

De legenda staat standaard rechts of onderaan. Controleer of de omschrijvingen kloppen: staan er "Reeks 1" en "Reeks 2"? Dan heeft Excel de kolomkoppen niet goed opgepikt. Klik op de grafiek, kies **Gegevens selecteren**, en controleer of de serienamen (bijv. "Omzet" en "Winstmarge") correct ingevuld zijn.

**4. Gegevenslabels — met mate**

Gegevenslabels plaatsen de exacte waarde bij elk punt of kolom. Handig — maar niet altijd. Bij een lijndiagram met 12 maandpunten worden 12 labels al snel druk. Gebruik labels alleen bij een klein aantal datapunten (4–6), of alleen bij de uiterste punten (begin en einde).

Toevoegen: klik op de grafiek, dan op het **+**-icoontje → vink **Gegevenslabels** aan.

**5. Kleuren aanpassen**

Klik op één kolom (alle kolommen worden geselecteerd) → rechtermuisknop → **Gegevenspuntopmaak** (of dubbelklik). Kies een kleur die past bij de huisstijl van Van Ginkel Solutions BV. Klik daarna op de lijn en geef die een afwijkende kleur — zodat lijn en kolommen duidelijk van elkaar te onderscheiden zijn.

Karin's vuistregel: **maximaal twee accentkleuren per grafiek**, aangevuld met lichtgrijs voor achtergrond-elementen. Meer kleuren = meer ruis, minder boodschap.

**6. Rasterlijnen**

Horizontale rasterlijnen zijn nuttig: ze helpen de lezer een kolom op de juiste waarde af te lezen. Verticale rasterlijnen zijn bijna altijd overbodig en maken het drukker. Klik op een rasterlijn en druk op Delete om hem weg te halen.

Grafiektitel | verplicht
Noem wat er staat én de periode
Bijv: Omzet en marge 2024
Kort, nooit "Grafiek 1"
---
Astitels | ook verplicht
Linker as: eenheid (€)
Rechter as: eenheid (%)
Lezer mag nooit hoeven raden
---
Kleuren | minder is meer
Max twee accentkleuren
Lijn en kolom altijd onderscheidend
Vermijd 3D en explosie-effecten

> TIP: Klik rechtsbovenin de grafiek op de **+** (Grafiekelementen) voor een snelle checklist: titel, astitels, legenda, gegevenslabels, rasterlijnen. Je kunt ze allemaal aan- en uitzetten zonder menu's te zoeken.

---

Draaigrafiek: de grafiek die meefiltert

In de vorige les (ch13b) bouwde je een draaitabel voor Van Ginkel Solutions BV, inclusief een slicer om te filteren op productgroep of periode. Een **draaigrafiek** is een grafiek die rechtstreeks aan zo'n draaitabel gekoppeld is. Filter je in de slicer op "Elektronica", dan past de grafiek zich automatisch aan — je hoeft de grafiek zelf niet aan te raken.

**Een draaigrafiek aanmaken vanuit een bestaande draaitabel:**

1.  Klik ergens in je draaitabel (uit ch13b)
2.  Klik op het tabblad Draaitabelanalyse (of Analyseren)
3.  Klik op PivotChart (Draaigrafiek)
4.  Kies het grafiektype — een kolomdiagram is het meest geschikt
5.  Klik OK
    Excel plaatst de draaigrafiek naast je draaitabel.
6.  Klik in je slicer op een productgroep.
    Zie je? Draaitabel én draaigrafiek filteren tegelijk mee.

Karin wijst naar het scherm. *"Dit is de kracht van draaigrafieken. Je bouwt de grafiek één keer, en daarna klik je gewoon in de slicer. De grafiek past zich aan zonder dat je iets opnieuw moet tekenen of kopiëren. Ideaal voor een maandrapportage waarbij je elke keer naar een andere afdeling kijkt."*

Een draaigrafiek heeft dezelfde opmaakopties als een gewone grafiek: titel, astitels, kleuren, legenda. Pas ze direct aan nadat je de grafiek aangemaakt hebt.

> TIP: Een draaigrafiek is altijd gekoppeld aan zijn draaitabel. Verwijder je de draaitabel, dan verdwijnt ook de draaigrafiek. Wil je een zelfstandige grafiek (ontkoppeld), kopieer hem dan, plak hem ergens anders als **Afbeelding** (rechtermuisknop → Plakken speciaal → Afbeelding). Dan heb je een snapshot, maar die filtert niet meer mee.

---

Sparklines: een mini-grafiek in één cel

Soms wil je geen grote grafiek, maar alleen een snel visueel signaal in een overzicht. Daarvoor zijn **sparklines**: minuscule grafieken die precies in één cel passen.

Stel je voor: Van Ginkel Solutions BV heeft een maandoverzicht met voor elke productgroep de omzet van januari t/m december (12 getallen). Je wilt in de kolom naast de getallen een kleine lijn zien die de trend laat zien — stijgend, dalend of grillig — zonder een aparte grote grafiek te bouwen.

**Hoe voeg je sparklines in:**

1.  Selecteer de lege cel waar de sparkline moet komen (bijv. N2)
2.  Klik op het tabblad Invoegen
3.  Klik op Sparklines → Lijn (of Kolom of Winst/verlies)
4.  In het dialoogvenster: selecteer de gegevensreeks (bijv. B2:M2)
    Locatiebereik is al ingevuld: $N$2
5.  Klik OK
    De mini-lijn verschijnt in cel N2.
6.  Wil je sparklines voor alle productgroepen tegelijk?
    Selecteer N2:N6 (één cel per rij), kies Invoegen → Sparklines → Lijn,
    en selecteer B2:M6 als gegevensbereik. Excel maakt één sparkline per rij.

**De drie sparkline-typen:**

| Type | Gebruik je voor | |---|---| | Lijn | Trends zichtbaar maken (stijgt het? daalt het?) | | Kolom | Maandelijkse vergelijking in miniatuur | | Winst/verlies | Positief vs. negatief — handig voor saldo-kolommen |

Karin laat een overzicht zien. *"Zie je hoe dat eruitziet? Tien rijen productgroepen, elk met hun eigen mini-grafiekje aan het einde. In één oogopslag zie je welke productgroep stabiel groeit, welke schommelt en welke daalt. Zonder één grote grafiek."*

> TIP: Sparklines schalen elk onafhankelijk, tenzij je dat aanpast. Een sparkline voor een omzet van €200–€300 en eentje voor €10.000–€50.000 zien er allebei even "groot" uit, ook al zijn de absolute waarden heel anders. Als je sparklines wilt vergelijken, klik dan op één sparkline, ga naar het tabblad Sparkline (verschijnt bovenin) en stel bij As in: Min/max voor alle sparklines gelijkstellen.

---

Tips voor professionele grafieken

Karin sluit af met haar top-vijf van dingen die een grafiek meteen professioneler maken — of juist amateuristischer als je ze verkeerd doet.

**Doen:**

  • Altijd een **duidelijke titel** — noem wat er staat én de periode.
  • Altijd **astitels** — nooit de lezer laten raden wat de eenheid is.
  • Kleur als **betekenis**, niet als decoratie — gebruik één kleur per reeks, consequent.
  • Houd de **achtergrond wit of lichtgrijs** — kleuren in de achtergrond leiden af van de data.
  • Controleer of de **0-lijn zichtbaar** is als je met negatieve waarden werkt.

**Niet doen:**

  • **3D-grafieken** zijn bijna nooit nuttig en altijd misleidend — een 3D-kolom achterin de grafiek lijkt altijd kleiner dan hij is.
  • **Te veel kleuren** — meer dan twee of drie kleuren en het oog weet niet waar het moet kijken.
  • **Grafieken zonder titel of astitels** — dit is de meest gemaakte fout in rapportages.
  • **Cirkeldiagrammen met meer dan vijf segmenten** — de veertiende taartpunt is onleesbaar.
  • **Alle gegevenslabels aan** bij een drukke grafiek — dan overschrijven de labels de kolommen.

> TIP: Wil je een grafiek snel netjes maken? Klik op de grafiek, klik op het penseel-icoontje (Grafiekstijlen) rechts van de grafiek en kies een stijl met witte achtergrond en dunne rasterlijnen. Dat is in 90% van de gevallen het best leesbaar.

> TIP: Kopieer een opgemaakte grafiek en gebruik **Plakken speciaal → Opmaak plakken** om dezelfde opmaak op een andere grafiek toe te passen. Zo zien alle grafieken in een rapport er consistent uit.

---

Missie

STORY: Karin legt een uitgeprint rapport op het bureau. *"Dit is de maandrapportage van Van Ginkel Solutions BV die de regiomanager normaal maakt. Kijk — twee losse tabellen, geen grafiek, alleen getallen. Hij heeft vorige week gevraagd of we er een visuele versie van kunnen maken: een combinatiediagram voor omzet en marge, sparklines in het maandoverzicht, en een draaigrafiek die meefiltert. Dat gaan wij nu bouwen. Stap voor stap, jij typt, ik kijk mee."*

Je opent een nieuw Excel-werkblad en begint.

Stap 1 — Bouw de datasset voor het combinatiediagram

Maak een nieuw werkblad aan (klik op het **+**-icoontje onderaan bij de werkblad-tabs) en noem het `Omzet-Marge`. Typ de volgende tabel in, beginnend in cel A1:

Maand        Omzet (€)   Winstmarge (%)
Januari      28400        9,2
Februari     31100       10,5
Maart        34600       11,8
April        38200       13,4
Mei          41700       15,0
Juni         43500       15,9
Juli         39800       14,2
Augustus     36900       13,0
September    40200       14,8
Oktober      44600       16,3
November     46800       17,5
December     47200       18,9

Zorg dat kolom B als getal (geen tekst) ingevoerd is — geen aanhalingstekens, geen valutasymbool in de cel zelf. De euro-opmaak voeg je straks toe via **Cellen opmaken → Getal → Valuta**.

> TIP: Typ de maanden en getallen gewoon in, zonder opmaak. Opmaak voeg je achteraf toe. Zo voorkom je dat Excel een getal als tekst interpreteert.

Stap 2 — Maak het combinatiediagram

Selecteer het bereik **A1:C13** (de hele tabel inclusief kopregel). Klik op **Invoegen → Grafieken → Kolomdiagram gegroepeerd**. Excel maakt een grafiek met twee kolom-reeksen — de marge-reeks is piepklein.

Nu zet je het om naar een combinatiediagram:

1. Klik op de grafiek om hem te selecteren
2. Klik op het tabblad Grafiekontwerp → Grafiektype wijzigen
3. Klik links in de lijst op Combinatie
4. Stel in:
   - Omzet (€):        type Gegroepeerde kolom,  Secundaire as: UIT
   - Winstmarge (%):   type Lijn,                Secundaire as: AAN
5. Klik OK

Je ziet nu kolommen voor omzet (linker-as) en een lijn voor winstmarge (rechter-as). De lijn loopt nu duidelijk zichtbaar van ongeveer 9% in januari tot bijna 19% in december.

Stap 3 — Maak de grafiek professioneel op

De grafiek staat er. Nu de opmaak-checklist van Karin:

Van Ginkel Solutions BV — Omzet en winstmarge 2024

**Grafiektitel:** klik op "Grafiektitel" en typ:

**Astitels:** klik op de **+**-knop rechts van de grafiek → vink Astitels aan. Klik het linker astitel-vakje aan en typ `Omzet (€)`. Klik het rechter astitel-vakje aan en typ `Winstmarge (%)`.

**Kleuren aanpassen:** klik op één van de omzet-kolommen (alle worden blauw geselecteerd) → rechtermuisknop → Gegevenspuntopmaak. Kies een kleur, bijv. een donkerblauwe of grijze tint. Klik dan op de winstmarge-lijn → kies een oranje of rode tint. Twee kleuren, duidelijk onderscheidbaar.

**Rasterlijnen opruimen:** klik op een verticale rasterlijn en druk op **Delete**. Horizontale rasterlijnen mogen blijven — die helpen bij aflezen.

**Controleer de legenda:** staat er "Omzet (€)" en "Winstmarge (%)"? Dan zit je goed. Staat er "Reeks1"? Klik op de grafiek → rechtermuisknop → Gegevens selecteren → pas de serienamen aan.

> TIP: Sla je werk op zodra de grafiek er goed uitziet. Een combinatiediagram met twee assen is het type waar het meeste kan misgaan — denk aan per ongeluk de secundaire as uitzetten of de reeksen omwisselen. Met een tussensave ben je veilig.

Stap 4 — Voeg sparklines toe aan het maandoverzicht

Ga naar een nieuw werkblad of gebruik een lege ruimte onder je tabel. Typ dit kleine overzicht in, starting in cel **A16**:

Productgroep   Jan    Feb    Mrt    Apr    Mei    Jun    Trend
Elektronica    4200   3800   5100   6200   5900   6800
Kleding        2100   2300   2000   2400   2600   2500
Huishouden     3400   3100   3600   3900   4200   4100
Speelgoed      1800   2100   1900   2200   2000   2400

Kolom H ("Trend") is nog leeg — dat wordt de kolom met sparklines.

Klik op cel **H17** (de Trend-cel van Elektronica). Ga naar **Invoegen → Sparklines → Lijn**. In het dialoogvenster:

Gegevensbereik:  B17:G17   (de zes maanden van Elektronica)
Locatiebereik:   $H$17     (al ingevuld)

Klik OK. Er verschijnt een mini-lijn in H17. Klik daarna op H17, en kopieer de cel naar beneden naar **H18:H20**. Excel past de rij-referentie automatisch aan — elke productgroep krijgt zijn eigen mini-trendlijn.

Bekijk het resultaat: Elektronica stijgt gestaag, Kleding schommelt, Huishouden stijgt ook. In één kolom, in één oogopslag.

Stap 5 — Koppel een draaigrafiek aan de draaitabel uit ch13b

Ga terug naar het werkblad met je draaitabel uit de vorige les (ch13b). Klik ergens in de draaitabel. Klik op het tabblad **Draaitabelanalyse** (of **Analyseren**) → klik op **PivotChart**.

Kies **Kolomdiagram gegroepeerd** → klik OK. De draaigrafiek verschijnt naast je draaitabel.

Geef de draaigrafiek een titel: klik op "Grafiektitel" en typ `Van Ginkel Solutions BV — Omzet per productgroep`. Voeg astitels toe via de **+**-knop.

Test de koppeling: klik in de slicer (die je in ch13b al gemaakt hebt) op één productgroep. Zie je dat de draaigrafiek meteen meefilert, tegelijk met de draaitabel? Karin klapt zachtjes in haar handen. *"Precies. Dit is wat een regiomanager wil: één klik in de slicer, en hij ziet meteen de grafiek van de afdeling die hij wil bekijken. Geen handmatig kopiëren, geen aparte grafieken per afdeling — gewoon filteren."*

Sla je werkmap op. Je hebt zojuist een combinatiediagram met twee assen, sparklines in een overzicht, en een live draaigrafiek gebouwd. Dat is het volledige gereedschapskistje voor visuele rapportage in Van Ginkel Solutions BV.